O zaspokajaniu specjalnych potrzeb wychowawczych

Współczesna szkoła jest nastawiona przede wszystkim na przekaz wiedzy, co wynika m.in. z konieczności realizacji obszernego programu nauczania w określonym terminie. To środowisko zarówno nauki, jak i wychowania, w którym uczniowie spędzają większość swojego czasu i podlegają mniej lub bardziej zaplanowanym działaniom wychowawczym. Są różni – zdolni, radzący sobie i przeciwnie… doświadczający niepowodzeń, bo gorzej się uczą, inaczej zachowują, nie podążają za modą. Nauczyciel ma objąć każdego z nich opieką, udzielić pomocy, wspierać. Rozpoznanie specjalnych potrzeb edukacyjnych ma na celu wyrównanie szans edukacyjnych wszystkich uczniów, w tym uczniów nieotrzymujących właściwego wsparcia wychowawczego ze strony środowiska rodzinnego. Autorki proponują, aby w grupie uczniów, wobec których należy stosować specjalne metody wychowawcze, brać pod uwagę również ich pozycję w grupie rówieśniczej, umiejętność komunikowania się, osobowość i in. Swoją książkę Uczeń o specjalnych potrzebach wychowawczych w klasie szkolnej adresują do nauczycieli i wychowawców, którzy mogą korzystać z niej podczas konstruowania planów działań wspierających dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, rodziców i opiekunów oraz studentów pedagogiki, psychologii i socjologii. Składa się ona z następujących osiemnastu rozdziałów.

  1. Osobowe wychowanie ucznia
  2. Relacja wychowawcy i wychowanka
  3. Współczesny problem edukacji i kształcenia przed wychowaniem
  4. Odrzucenie rówieśnicze
  5. Uczeń wpisywany w odgrywanie określonej roli w zespole klasowym
  6. Uczeń w sytuacji kryzysowej lub traumatycznej
  7. Uczniowie – ofiary przemocy domowej
  8. Uczeń doświadczający zaniedbań ze strony środowiska domowego
  9. Uczeń, którego rodzice pracują za granicą/migrują zarobkowo
  10. Uczniowie – ofiary i sprawcy mobbingu
  11. Niepowodzenia szkolne uczniów
  12. Drugoroczność i wieloroczność uczniów
  13. Odmowa chodzenia do szkoły
  14. Nieśmiały uczeń w klasie szkolnej
  15. Uczeń z ADHD
  16. Uczeń z niepełnosprawnością
  17. Uczeń niedostosowany społecznie
  18. Uczeń zdolny

We Wstępie książki Autorki podkreślają, że uczniowie ze specjalnymi potrzebami wychowawczymi wymagają szczególnych zabiegów wychowawczych na terenie szkoły, pomocy i wsparcia psychologiczno-pedagogicznego, indywidualnych form oddziaływania oraz stworzenia pozytywnej i życzliwej atmosfery. W trzech pierwszych rozdziałach wskazują, że punktem wyjścia w relacjach nauczyciel-uczeń powinna być godność i wartość osoby. Dążeniu do rozwoju, poszerzania i przekraczania własnych możliwości towarzyszy często doświadczanie trudności, świadomość trudu i ograniczeń. Bagaż szkolnych doświadczeń pozostaje na całe życie, szczególnie gdy niepełnosprawność, choroba, pochodzenie społeczne czy status materialny rodziny powodują brak akceptacji ucznia ze strony kolegów i nawet nauczycieli. Fakt, że coraz trudniej zachować w społeczeństwie autorytet szkoły i nauczyciela, przeszkadza w pełnieniu funkcji wychowawczej. Wychowywanie do dojrzałości i odpowiedzialności za siebie i innych powinno realizować się w dialogu, jako współwychowywanie – nauczyciel nauczając, uczy się od swojego ucznia bycia lepszym wychowawcą i pedagogiem. Kompetentny nauczyciel jest wzorem dla dzieci i młodzieży, troszczy się o ich wszechstronny rozwój, także w sferze moralnej i duchowej. Przekazanie wiedzy, przeszkolenie w zakresie komunikacji, obsługi urządzeń oraz udziału w procesie produkcji i konsumpcji dóbr materialnych to stanowczo zbyt mało – uczeń potrzebuje punktów odniesienia, norm moralnych, idei, z którymi może skonfrontować swoje życie. Niekorzystnym zjawiskiem jest tzw. wyścig szczurów, który rozpoczyna się już w szkole, kiedy na pierwszym miejscu stawia się wiedzę, przebojowość i dążenie do celu kosztem zdrowia, szacunku. Warto więc zwracać uwagę na proporcje pracy w grupach do pracy indywidualnej na lekcjach, współpracy do rywalizacji.

Każdy rozdział, którego tytuł zawiera wyodrębnioną przez Autorki grupę uczniów wymagających ich zdaniem zintensyfikowanej pomocy wychowawczej, rozpoczyna się od opisu przypadku. Zawiera treści merytoryczne dotyczące poruszanego w nim zagadnienia, takie jak: definicje, naukowe poglądy, wyniki badań, zalecenia profilaktyczno-wychowawcze, propozycje działań nauczyciela. I tak, Czytelnik rozdziału Uczeń wpisany w odgrywanie określonej roli w zespole klasowym dowiaduje się, że: szkoła to „teatr”, w którym każdy nauczyciel i uczeń odgrywa rolę (istnieje związek pomiędzy pozycją dziecka w grupie rówieśniczej a rolą przypisaną mu przez kolegów czy nauczycieli); role społeczne pełnione przez uczniów są związane z kierowaniem i egzekwowaniem (np. przewodniczący), wykonywaniem obowiązków (np. podwładny), rozrywką i zabawą (np. organizator zabawy), relacjami z innymi uczniami (np. kolega), degradacją społeczną (np. leń); role mogą być pozytywne (np. wzorowy uczeń) oraz negatywne (np. lizus); do typów uczniów trudnych zalicza się m.in. uczeń ze skłonnością do oszukiwania, przekorny, prowodyr. Role odgrywane przez uczniów zmieniają się wraz ze zmianami zachodzącymi w społeczeństwie – niedawno pojawiły się role m.in. komandosa perfekcyjnie i błyskawicznie działającego w sytuacjach trudnych, gumożuja niemogącego obejść się bez gumy do żucia. Prawdopodobnie przyznawanie ról wynika z potrzeby przebywania w przewidywalnym i jasno określonym otoczeniu. Nauczyciel zawsze powinien: dążyć do dobrego rozpoznania poszczególnych uczniów i całego zespołu klasowego; unikać etykietowania ucznia; stosować sposoby pomagające uwolnić się od pełnienia ról np. demonstrując zachowanie godne naśladowania; uświadamiać uczniom, że nie można odrzucać innych.

Czytelnik rozdziału Uczeń zdolny dowiaduje się, jak wieloznaczne i złożone jest pojęcie „zdolności”. W szkole zdolności ucznia ujawniają się w toku pracy, gdy: uczy się szybciej, uczy się inaczej, czyta dużo i chętnie, ma bogatsze słownictwo niż rówieśnicy. Uzyskanie oczekiwanych osiągnięć utrudnia mu jednak obniżona motywacja do nauki spowodowana np. mało atrakcyjnymi sposobami przekazywania wiedzy. Uczeń ten wymaga indywidualizacji procesu nauczania, zwiększonej stymulacji w zakresie sfery społecznej i osobowościowej. Wskazania dla rodziców i nauczycieli dotyczące postępowania z dzieckiem zdolnym są następujące: zaspokajaj potrzeby poznawcze dziecka, rozwijaj jego twórcze myślenie, uwrażliwiaj na bodźce otoczenia…

W Zakończeniu książki Autorki podają pięć atrybutów charakteryzujących profesjonalnego nauczyciela, opracowanych przez amerykańską organizację National Board for Professional Teaching Standards, które warto przenieść na polską rzeczywistość. Podkreślają, że pomoc nauczyciela-wychowawcy (czasami nieodzowna) powinna być dostosowana do indywidualnych potrzeb i trudności ucznia.

Zapraszamy do lektury.

Małgorzata Koroś

nauczyciel konsultant

Wydział Programów Nauczania

KOWEZiU

e-mail: m.koros@koweziu.edu.pl

Dodaj komentarz