Nowe problemy wychowania w szkole zawodowej

Andrzej Aftański
nauczyciel, Zespół Szkół Elektrycznych, Włocławek
e-mail: aaftanski@go2.pl

W ostatnich kilkunastu latach obserwujemy narastający kryzys wartości i wychowania, którego źródeł upatrujemy między innymi w szkole i zmniejszającym się jej oddziaływaniu na ucznia. Podejmowane do tej pory próby uzdrowienia systemu szkolnego dotyczyły jednak głównie elementów strukturalno-programowych i w niewielkim zakresie dotykały szkół zawodowych. Dostrzegany kryzys szkolnictwa zawodowego w znacznym jednak stopniu dotyczy nie tylko zagadnień programowych, ale również oddziaływania wychowawczego szkoły.

Wybrane elementy diagnozy

Ze względu na szczególną rolę przypadającą szkole zawodowej w stymulacji zainteresowań twórczych uczniów, ujawniają się tu w sposób szczególny postawy młodzieży do wartości materialnych, społecznych i moralnych. Tymczasem niedofinansowanie szkół zawodowych i utrata zainteresowania zakładów pracy opieką nad szkołami zawodowymi doprowadziły do kryzysu wartości kształcenia zawodowego u młodzieży.

Do najważniejszych problemów związanych z oddziaływaniem wychowawczym szkół zawodowych zaliczyć też trzeba spadek autorytetu nauczycieli. Spowodowany jest on nie tylko niskim statusem materialnym pedagogów w społeczeństwie, ale również jakością kadry nauczycielskiej. Pracujący pedagodzy niejednokrotnie są już wypaleni zawodowo i zbyt często wykazują w pracy tendencję do nadprezentacji treści z historii techniki, co oczywiście nie zachęca młodzieży do nauki. Utratę autorytetu pogłębiają dodatkowo stare i nieadekwatne treści kształcenia. W tym zakresie znaczną poprawę przyniesie z pewnością rozpoczęta reforma, jednak w dalszym ciągu ogromnym problemem pozostaje wyposażenie szkół zawodowych, które w zbyt wielu przypadkach bywa wręcz archaiczne. Zderzenie obserwowanej rzeczywistości codziennej z zapóźnioną rzeczywistością szkolną wpływa deprymująco na młodzież i drastycznie obniża oddziaływanie wychowawcze szkoły.

Kryzys wychowawczy pogłębia też negatywny kontekst towarzyszący społecznemu postrzeganiu szkół zawodowych (szczególnie zasadniczych), jako szkół gorszych dla gorszej młodzieży. Swoboda w wypowiadaniu podobnych sądów z pewnością nie sprzyja pozytywnej atmosferze wychowawczej.

Ogromnym problemem jest bezrobocie absolwentów szkół zawodowych. Wpływa ono demoralizująco na młodzież szkolną, bowiem jaki jest sens nauki zawodu, kiedy nie ma szans na otrzymanie pracy? Jeśli jednak wykształcenie zawodowe nie daje możliwości pracy, uczeń powinien kształcić się dalej. Dlatego jednym z głównych celów podjętej reformy edukacji jest stworzenie systemu, który pozwoli na zmianę niekorzystnej tendencji w kształceniu zawodowym, w którym tylko nieliczni absolwenci szkół zasadniczych podejmują dalszą naukę.

Wychowanie zawodowe

W historii edukacji zawodowej jednym z ważniejszych składników kształcenia były zawsze elementy wychowania zawodowego, takie jak solidność wykonania usługi lub wartość danego słowa. Dzisiaj do wartości tych trzeba ponownie wracać. W wielkich korporacjach gospodarczych zauważa się dziś zwiększone zainteresowanie etyką w biznesie przejawiającą się między innymi dostrzeganiem skutków własnych decyzji, ponoszeniem za nie odpowiedzialności i poszanowaniem dobra ogólnego. Są to cechy, w których kształtowaniu w sposób szczególny powinny mieć swój udział szkoły zawodowe.

Kształceniu zawodowemu musi więc towarzyszyć troska o wychowanie obywatelskie młodzieży. Edukacja zawodowa powinna stymulować rozwój przede wszystkim człowieka, a dopiero później pracownika. Zasoby wiedzy ludzkiej bardzo szybko się powiększają i kształcenie zawodowe musi dziś przygotowywać do nieistniejących jeszcze zawodów. Powinno więc być ukierunkowane na kształtowanie osobowości, wartości i postaw, przygotowanie do życia w wielokulturowych społecznościach i kształtowanie mobilności zawodowej. Takie kwalifikacje osobowe można kształtować jedynie poprzez szeroką edukację humanistyczną i pracę wychowawczą.

Kształcenie zawodowe nie może więc być pojmowane jedynie jako nabywanie umiejętności manualnych i czysto technicznych. To także kształtowanie odpowiedzialności i rozwijanie etosu zawodowego.

Zagrożenia medialne procesu wychowania

Istniejąca coraz większa konkurencja na rynku medialnym, który coraz wyraźniej zdaje się władać naszą codziennością, każe oczekiwać, że w mediach pojawiać się będzie coraz więcej negatywnych treści ze względu na ich atrakcyjną formę prezentacji. Media wizualne mogą więc stwarzać wiele zagrożeń poprzez kreowanie subkultur i propagowanie treści nieakceptowanych społecznie, takich jak pornografia, treści nazistowskie i faszystowskie, a także poglądy popierające organizacje terrorystyczne. Negatywne oddziaływanie podobnych treści stanowi zagrożenie również z tego powodu, że często nie są one prezentowane wprost, a informacja w sieci nie jest w żaden sposób oceniana. Problemem dotykającym nie tylko uczniów ale również nauczycieli jest więc jej selekcjonowanie.

Upowszechnienie korzystania z sieci komputerowej w szkole stwarza nowe wyzwania dla pedagogów. Nauczyciel przestaje bowiem być centralną postacią procesu kształcenia. Trudniejsze staje się więc oddziaływanie wychowawcze. Problemy pojawiają się również wtedy, gdy młodzież biegła w znajomości obsługi komputera nie ma możliwości rozwijania swych zainteresowań w szkole. Sytuacje takie nie są odosobnione ze względu na brak wykształconych nauczycieli, którzy w związku z tym nie potrafią zainteresować uczniów mimowolnie przyczyniając się w ten sposób do powstawania pozaszkolnych grup nieformalnych, w których młodzież realizuje swe niezaspokojone ambicje.

W szkole zawodowej, bardziej niż w innych szkołach, widoczny jest problem etyczny ochrony własności intelektualnej. Szkoła nie może korzystać z pirackiego oprogramowania, jednak z drugiej strony szkół nie stać na profesjonalne oprogramowanie projektowe lub choćby edytorskie. Stwarza to poważny problem atrakcyjności kształcenia i oddziaływania wychowawczego. Podobne znaczenie ma nauczanie właściwych zasad korzystania z Internetu. Zbyt mało mówi się o ochronie praw autorskich dotyczących publikowanych tekstów lub grafiki. Problem ten można też rozwinąć szerzej, wskazując na inne zjawiska bezpośrednio związane z Internetem, takie jak hackerstwo, piractwo, działalność phreakersów, czyli złodziei impulsów telefonicznych i bezmyślne rozpowszechnianie wirusów komputerowych.

Szkoła nie może być obojętna wobec podobnych zjawisk, gdyż kształtuje przyszłe pokolenia obywateli naszego kraju i od jakości tego kształcenia będzie zależała kondycja moralna społeczeństwa.

W poszukiwaniu nowego modelu edukacji

Pewnym pomysłem na poprawę istniejącego stanu rzeczy jest humanizacja szkoły, zmiana kolejności celów edukacji szkolnej i przenikanie edukacji ogólnej kształceniem politechnicznym. Obecna reforma edukacji podejmuje to wyzwanie. Kształcenie humanistyczne, do którego powinno się przykładać większą wagę podczas studiów pedagogicznych może w efekcie zapewnić lepsze przygotowanie nauczycieli do pełnienia ról wychowawczych. Konieczny jest też wzrost autorytetu nauczycieli. Dobrym krokiem w tym kierunku jest przyjęty system awansowania nauczycieli.

Faktem jest, iż na całym świecie szkoła jako instytucja przeżywa głęboki kryzys. Wszędzie podejmuje się próby wyjścia z tego stanu. Zarówno w naszym kraju jak i krajach Unii Europejskiej poszukuje się modelu edukacji, który kształtowałby u absolwentów takie cechy osobowości jak: wrażliwość humanistyczna, szacunek do wartości wyższych, motywacja do działań społecznych i zdolność do zachowań empatycznych. Do osiągnięcia tego celu potrzeba wielkiej pracy wychowawczej – nie tylko przekazywania wiedzy w szkole zawodowej. Postulowane coraz głośniej kształcenie holistyczne – rozwijające osobowość demokratyczną, zintegrowaną i jednolitą – możliwe jest w edukacji humanistycznej, która jednakże stawia wysokie wymagania tak przed uczniem jak i nauczycielem.

W kierunku kształcenia holistycznego

Istotne miejsce w kształceniu zawodowym zajmować powinno wychowanie proekologiczne i prozdrowotne. Problemy ochrony środowiska i edukacji zdrowotnej są szczególnie istotne w obliczu złego stanu zdrowia naszego społeczeństwa. Właściwe pojmowanie zdrowia i jego wpływu na sukces jednostki jest więc niebagatelnym elementem edukacji. Promocja postaw prozdrowotnych, profilaktyki zachowań i ochrony zdrowia są ważnymi zadaniami kształcenia humanistycznego i nie mogą być marginalizowane w szkole zawodowej.

Duże i niedocenione znaczenie dla rozwoju uczniów mają też wycieczki przedmiotowe. Są formą aktywności intelektualnej, emocjonalnej i społecznej, pozwalając scalać dotychczas zdobytą wiedzę. Ich wielowymiarowy charakter pozwala pozytywnie wpływać nie tylko na integralne spojrzenie na zagadnienia przedmiotowe ale ma również wielorakie skutki wychowawcze.

Podsumowanie

Budowanie nowej Europy, konieczność ciągłego podnoszenia jakości, umiejętność poruszania się w sieciach informatycznych to wyzwania i problemy, które do rozwiązania wymagają nowego wychowania w szkole.

Najważniejszą funkcją edukacji staje się dziś służba dla demokracji, wielokulturowości, pracy oraz indywidualnego rozwoju jednostek. Wychowanie jest jednym z podstawowych warunków realizacji tych szczytnych celów.

W istniejącym jeszcze systemie kształcenia zawodowego nie było miejsca na poglądy, postawy i twórczość.

Tymczasem dzisiejsze kształcenie obejmuje całego człowieka i musi dostarczyć nie tylko umiejętności i wiadomości zawodowych ale kształtować umiejętności ogólnohumanistyczne. Społeczeństwo przyszłości będzie społeczeństwem uczącym się, w którym niezwykle ważne będą cechy osobowościowe związane zaspokajaniem potrzeby uczenia się. Nauczyciele już dziś powinni więc bardziej kierować uczniem w kierunku rozbudzania jego ciekawości poznawczej niż przekazywać wiedzę, tak aby dzisiejszy absolwent szkoły umiał w przyszłości w każdym wieku doskonalić się dla właściwego uczestnictwa w kształtowaniu jutra.

Bibliografia

  1. Chmielowski B., Zmieniająca się przestrzeń wychowania. Kraków, 1999.
  2. Czerny J.: Zagrożenia wychowawcze we współczesnym świecie. Katowice, 1999.
  3. Denek K.: Kształcenie nauczyciela w kontekście reformy systemu edukacji. W: http://belfer.univ.szczecin.pl/~edipp/ksztalcenie2.htm, 5.02.2000.
  4. Denek K.: O nowy kształt edukacji. Toruń, 1998.
  5. Jędrzejewski M.: Subkultury medialne. „Problemy opiekuńczo-wychowawcze”, 2002, nr 2.
  6. Kształcenie prozawodowe i zawodowe w kontekście integracji Europy. Red. R. Gerlach. Bydgoszcz, 2002.
  7. Kształcenie zawodowe, rynek pracy, pracodawcy. Red. S.M. Kwiatkowski. Warszawa: IBE, 2000.
  8. Kwiatkowski S.M.: Dziś i jutro kształcenia zawodowego. „Nowa Edukacja Zawodowa”, 2002, nr 5.
  9. Nowe uwarunkowania edukacji szkolnej. Red. S.M. Kwiatkowski. Warszawa: IBE, 1998.
  10. Siemieniecki B., Lewandowski W.: Internet w szkole. Toruń, 2001.
  11. Wojnar I.: Humanistyczne intencje edukacji. Warszawa: Wyd. Żak, 2000.

Dodaj komentarz