Ogólne uwagi na temat budowy kwestionariusza ankiety – Jacek Kobyliński

Jacek Kobyliński
specjalista, KOWEZiU
e-mail: jukob@gazeta.pl

Budując ankietę często nie zdajemy sobie sprawy, jak dalece jej struktura może warunkować odpowiedzi respondentów. Efekt ten bywa na tyle silny, że końcowe wyniki mogą znacznie odbiegać od rzeczywistości. Aby uniknąć tych problemów, warto dokładnie zastanowić się nad strukturą ankiety oraz prześledzić kilka wskazówek, które pomogą zbudować nam dobry kwestionariusz.

1. Długość kwestionariusza

Długości kwestionariusza nie mierzy się ilością pytań, ale czasem trwania wywiadu. Często badacze zakładają, że długa i złożona ankieta pozwoli na dogłębne poznanie opinii respondentów. Praktyka pokazuje, że jest to nieuzasadnione założenie. Okazuje się, że im dłuższa jest ankieta, tym uzyskane odpowiedzi są mniej rzetelne i dokładne. Przyczyną tego jest zmęczenie respondenta długotrwałą ankietą. Badany po jakimś czasie zniechęca się do dalszego wypełniania kwestionariusza i stara się jak najszybciej zakończyć wywiad. W takim przypadku respondent na niektóre pytania nie odpowiada w ogóle, na inne zaś zdawkowo, co fałszuje ostateczne wyniki badania. Oblicza się, że maksymalny czas wypełniania ankiety powinien wynosić do około 30 minut. Niestety praktyka pokazuje, że często odchodzi się o tej zasady, preferując długie kwestionariusze.

Jak obliczyć czas trwania ankiety?

Najlepszym sposobem jest samodzielne wypełnienie kwestionariusza, jednocześnie licząc czas. Musimy uwzględnić, że dla naszego respondenta wypełnienie ankiety zajmie więcej czasu niż nam, ponieważ jej nie zna. Należy wiec liczyć, że potrwa ona nieco dłużej. Wskazane jest, żeby ankietę „przetestowała” także inna osoba, nie związana bezpośrednio z projektem. Jej bezstronność oraz ewentualne uwagi pozwolą nam zbudować doskonalsze narzędzie badawcze.

2. Estetyka kwestionariusza

Poza treścią ankiety równie ważny jest jej wygląd. Ankieta nie powinna być nadmiernie gęsto zadrukowana. Taki układ niekorzystnie wpływa na przejrzystość kwestionariusza, a przez to na jego zrozumienie. Lepiej poświęcić kilka stron kwestionariusza więcej, niż skupiać wszystko na małej przestrzeni. Respondenci bardzo niechętnie podchodzą do tak skonstruowanych narzędzi.

Każde pytanie powinno być ponumerowane (najlepiej cyframi arabskimi) i oddzielone od poprzednich. Należy pamiętać o odpowiednich odstępach miedzy wierszami. Uwaga ta dotyczy zwłaszcza pytań otwartych, gdzie respondent będzie miał więcej miejsca na ewentualne uwagi. Należy unikać pytań „niepotrzebnych”, które nie dotyczą badanego tematu. Zaoszczędzimy w ten sposób cenne miejsce, a także zwiększymy przejrzystość ankiety.

3. Układ ankiety

W metodologii badań ilościowych istnieje kilka naczelnych wskazówek na temat układu kwestionariusza ankiety. Każdy kwestionariusz powinien zaczynać się od informacji na temat instytucji przeprowadzającej badanie. Respondent ma prawo wiedzieć, kto przeprowadza badanie oraz jakiego typu jest to placówka. Badania firmowane przez znaną i szanowaną instytucję (PAN, MENiS i inne) są lepiej przyjmowane przez ankietowanych, niż badania typowo marketingowe.

Kolejnym elementem powinna być informacja na temat celu badania. Należy ją napisać w formie grzecznościowej. W jej skład powinny wchodzić następujące informacje: dokładne określenie celu badania, uprzejma prośba o współpracę, zapewnienie o anonimowości, termin odesłania ankiety, wyrazy wdzięczności oraz podpis lub pieczątka instytucji badającej. Poniżej prezentujemy przykład omówienia celu badania:

Szanowni Państwo

Przekazujemy Państwu kwestionariusz do ankiety informacyjnej na temat funkcjonowania szkoły podstawowej dotyczący roku szkolnego 2002/2003, z prośbą o jego wypełnienie. Ankieta została opracowana przez Kuratorium Oświaty w Lublinie, na zlecenie Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu. Celem badania jest konieczność zaktualizowania i rozszerzenia informacji dotyczących działalności szkół podstawowych. Ankieta posłuży przy planowaniu zadań związanych z efektywnym wykorzystaniem dodatkowych środków finansowych.

Wszelkie pytania i wątpliwości dotyczące kwestionariusza prosimy kierować pod adresem Kuratorium Oświaty w Lublinie 04-782 Lublin ul Piastowska 17/4. Wypełnione ankiety prosimy przesyłać w terminie do 10 września.

Z wyrazami szacunku
Jan Nowak

Na końcu ankiety umieszcza się tak zwany moduł pytań metryczkowych. Obejmują one głównie informacje na temat danych demograficznych respondenta, ale nie tylko. W przeciwieństwie do pozostałej części ankiety, gdzie przeważają pytania dotyczące opinii na różne tematy, metryczka ma za zadanie poznać fakty. Oczywiście umieszczenie tego typu pytań zależy od rodzaju badań jakie przeprowadzamy, jednak stanowią one zazwyczaj bardzo ważny element wykorzystywany przy późniejszym opracowaniu kwestionariusza. Przykład pytania metryczkowego:

Jaki jest Pana/i stan cywilny?

     kawaler/panna

     mężatka/żonaty

     wdowa/wdowiec

Niektóre pytania zawarte w kwestionariuszu, mogą być dla respondenta niezrozumiałe, inne często wymagają dodatkowych informacji dotyczących sposobu ich wypełniania. Właściwe zrozumienie przez respondentów sensu i sposobu odpowiedzi na pytania jest rzeczą kluczową w badaniach ilościowych. Ankietowany powinien wypełnić kwestionariusz zgodnie z intencją badacza. Niespełnienie tego warunku prowadzi do poważnych komplikacji w późniejszej analizie badania. W najgorszym przypadku dochodzi do zafałszowania wyników badań (jeśli sytuacja ta nie zostanie dostrzeżona przez badacza). Nie można dopuścić do sytuacji, w której każdy respondent interpretuje pytania na swój sposób. W celu zapobiegania takim sytuacjom stosuje się instrukcje wypełnienia kwestionariusza. Najczęściej są one proste i lakoniczne, pisane kursywą lub w nawiasie po pytaniu np.:

Proszę podać wykaz zawodów, dla których prowadzone są zajęcia praktyczne i praktyki zawodowe (według klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego).

Pytania bardziej złożone wymagają dokładniejszych instrukcji. Często dołącza się je do ankiety jako dodatkowy dokument, który jest szczegółowym instruktażem wypełnienia kwestionariusza. Poniższy przykład ukazuje omówienie pytania tą techniką:

Prosimy o podanie informacji na temat stanu wyposażenia pracowni i jego stopnia dekapitalizacji w poszczególnych branżach. Skala ocen jest następująca: „2” – niedostateczna, „3” – zadowalająca, „4” – dobra, „5” – bardzo dobra. Szacunkowy stopień dekapitalizacji wyposażenia technicznego powinien być podany w %.

4. Promieniowanie pytania

Każde pytanie zawarte w ankiecie, rzutuje na następne zarówno treściowo, jak i emocjonalnie. Respondent, który wypełnia kwestionariusz napotykając na kolejne pytanie odpowiednio się do niego ustosunkuje. Irytacja, frustracja, satysfakcja, czy inna emocja wywołana pytaniem, w sposób zdecydowany warunkuje odpowiedzi na kolejne pytania. Mamy do czynienia wtedy z tak zwanym efektem promieniowania. Efekt ten może nam zafałszować rzeczywiste poglądy naszych respondentów. Przykładem mogą być dwa poniższe pytania:

Czy jest Pan/i osobą tolerancyjną?

a)   tak

b)   nie

c)   trudno powiedzieć

Jaki jest Pana/i stosunek do mniejszości romskiej?

a)   pozytywny

b)   obojętny

c)   negatywny

d)   trudno powiedzieć

Jak widać pierwsze pytanie może, (choć nie zawsze musi) warunkować odpowiedź na drugie. Rozwiązaniem problemu jest wprowadzenie tak zwanego pytania buforowego. Polega ono na wprowadzeniu pomiędzy dwa pytania, pytania – bufora, który wygasi efekt wpływu tematu. Bufor powinien być związany z poruszaną tematyką, ale „neutralny” emocjonalnie.

5. Spójność tematyczna

Ankieta nierzadko porusza wiele różnych tematów, które nie są ze sobą bezpośrednio powiązane. Przyjmuje się, że kwestionariusz powinien być tak skomponowany, żeby pytania o tej samej tematyce były odpowiednio pogrupowane na odpowiednie kompleksy tematyczne. Unikamy w ten sposób chaosu, a cała ankieta wygląda spójnie i logicznie. Nie należy jednak zapominać o efekcie promieniowania i odpowiednio tak układać poszczególne zagadnienia, żeby zminimalizować jego wpływ.

6. Specyfika pytań

Poza pytaniami buforowymi, stosuje się tak zwane pytania relaksujące. Ich funkcja jest dwojakiego rodzaju: zwykle zadaje się je po tematach drażliwych dla respondenta, które wywołują duże poruszenie emocjonalne. Ich celem jest uspokojenie badanego, odwrócenie jego uwagi od wcześniejszych zagadnień. Często tego typu pytania zadaje się także pomiędzy różnymi blokami tematycznymi. Ich funkcją jest wtedy zmniejszenie napięcia uwagi, przed kolejną „falą” ważnych treści. Naczelną cechą takiego pytania jest neutralność tematyki. Innym rodzajem pytań stosowanych w ankietach są tak zwane pytania kontrolne. Polegają one na powtórnym poruszeniu tematu pytania, ale w innej formie. Służą one testowaniu, czy respondent udzielił prawdziwej odpowiedzi na poprzednie zagadnienie.

7. Pytanie ogólne i szczegółowe

Pytania w ankiecie powinny być rozmieszczone w modułach tematycznych. Przyjmuje się, że poszczególne zagadnienia powinny być formułowane od pytań ogólnych do bardziej szczegółowych, choć w niektórych badaniach stosuje się inne metody. Optymalną sytuacją jest otwieranie bloku tematycznego przez pytanie ogólne (P1). Następnie przechodzimy do opinii szczegółowych (P2). Ostatnim elementem są pytania o stopień pewności tych opinii (P3). Krzysztof Konarzewski podaje następujące przykłady zadawania pytań:

P1 Czy kiedykolwiek zastanawiał się Pan, kto i jak powinien finansować szkolnictwo?

    tak

    nie

P2 Czy popiera Pan istnienie dwóch rodzajów szkół bezpłatnych (publicznych) i płatnych (niepublicznych)?

    tak

    nie

    nie mam zdania

P3 Jak bardzo jest Pan pewny swoich poglądów w tej sprawie?

    całkowicie pewny

    dość pewny

    niezbyt pewny

Oczywiście wybranie metody zadawania pytań zależą od specyfiki badania. Nie należy więc zbyt sztywno trzymać się reguł.

Na ciąg dalszy zapraszamy w kolejnym numerze.



Bibliografia
Daniłowicz P.: Podręcznik Socjologicznych Badań Ankietowych. Warszawa: PAN IFiS, 1992.
Konarzewski K.: Jak uprawiać badania oświatowe. Metodologia praktyczna. Warszawa: WSiP, 2000.
Sztumski J.: Wstęp do metod i badań społecznych. Katowice: Śląsk, 1995.

Dodaj komentarz