Wybór programu nauczania przez nauczyciela (grupę nauczycieli)

W ostatnich latach w części zawodów obok przedmiotowych programów nauczania pojawiły się modułowe. Zaistniała więc możliwość wyboru pomiędzy programem nauczania w formie przedmiotowej a modułowym. Była też możliwość napisania programu nauczania w oparciu o przepisy rozporządzenia w sprawie warunków prowadzenia działalności innowacyjnej i eksperymentalnej przez publiczne szkoły i placówki 1. Wdrażanie ich należy jednak zaliczyć do rzadkości. Musimy wiedzieć, że programy dotychczas dopuszczane do użytku szkolnego powstały w oparciu o podstawy programowe kształcenia w zawodzie o strukturze z roku 2005 i lat wcześniejszych (tzw. stare podstawy programowe).

Wszystkie programy nauczania przed dopuszczeniem przez Ministra Edukacji Narodowej były konstruowane według ściśle określonych reguł i poddawane procesowi recenzowania. W związku z tym możemy przyjąć, że programy te (dawniej nazywane ministerialnymi obecnie przykładowymi a przez część osób rekomendowanymi) spełniają kryteria aktualności z zakresu obowiązującej wiedzy i technologii oraz pozwalają realizować podstawę programową w zawodzie w dniu ich powstania. Nie musi to oznaczać ich aktualności (merytorycznej) obecnie i zgodności z dziś obowiązującą podstawą programową kształcenia w zawodzie.

Od 2009 roku szkoły i placówki edukacyjne uzyskały w zakresie wyboru i dopuszczania programów nauczania autonomię. Zgodnie z ustawą o systemie oświaty art. 22a. na podstawie ustawy z dnia z dnia 27 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy:

„1. Nauczyciel ma prawo wyboru programu nauczania oraz podręcznika spośród programów i podręczników dopuszczonych do użytku szkolnego.
2. Nauczyciel przedstawia dyrektorowi szkoły program wychowania przedszkolnego lub program nauczania. Dyrektor szkoły, po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej, dopuszcza do użytku w danej szkole zaproponowany przez nauczyciela program wychowania przedszkolnego lub program nauczania.”

Zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami nauczyciel ma prawo samodzielnie lub wspólnie z innymi nauczycielami opracować własny program nauczania. Szczegółowo zagadnienie to uregulowało rozporządzenie MEN w sprawie dopuszczania do użytku w szkole programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników 2, gdzie uprawnienia Ministra Edukacji Narodowej w zakresie dopuszczania programów nauczania do użytku szkolnego zostały przekazane dyrektorowi szkoły.

NALEŻY ZAUWAŻYĆ, ŻE:

Program nauczania wybiera nauczyciel lub grupa nauczycieli.

Dyrektor szkoły nie wybiera (chyba, że występuje w roli nauczyciela), lecz dopuszcza do użytku szkolnego program nauczania.

W pewnym sensie możemy mówić o wyborze programu nauczania przez dyrektora jako elementu etapu decyzyjnego dopuszczania programu w przypadku szczególnym, gdy jest więcej wniosków o dopuszczenie kilku programów nauczania dla tego samego zawodu.

Zmiany te umożliwiają szkole/placówce wybranie najbardziej odpowiedniego programu nauczania oraz monitorowanie i ewaluowanie jego funkcjonowania w praktyce szkolnej. Pozwala to autorom w przypadku zaistnienia takiej potrzeby na jego aktualizację i modernizację nawet corocznie dla nowych cykli kształcenia.

Podczas procesu wyboru programu nauczania przez nauczyciela (grupę nauczycieli) należy uświadomić sobie niezbędne działania organizacyjne, jakie należy wprowadzić.

Tabela 1. Wymagane działania podczas wprowadzania nowego zawodu i dopuszczania programu nauczania

Wybór programu nauczania dla zawodu

Możliwość wyboru, modyfikacji istniejącego lub napisania nowego programu nauczania przez nauczyciela pozwala mu wpływać na przebieg procesu kształcenia i osiąganych efektów. Daje to nauczycielowi satysfakcję z możliwości samodzielnego kształtowania procesu nauczania – uczenia się, ale jednocześnie zwiększa jego odpowiedzialność za efekty kształcenia. Aby dobrze wywiązać się z tego zadania, na wstępie należy określić kryteria doboru programu, według których będziemy postępować.

Wybór programu nauczania dla zawodu jest obecnie procesem, który powinien być corocznie powtarzalny dla każdego nowego cyklu kształcenia. Pozwoli to kształcić z wykorzystaniem aktualnego, dostosowanego do specyfiki szkoły programu nauczania dla zawodu i realizację odpowiedniej podstawy programowej, dla której jest skonstruowany. Pomocą w tym procesie może być zamieszczona poniżej przykładowa uproszczona procedura wyboru programu nauczania przez nauczyciela. Proces ten poprzedza właściwą procedurę dopuszczania programu nauczania do użytku szkolnego przeprowadzaną przez dyrektora szkoły.

Rysunek 1. Uproszczony algorytm wyboru programu nauczania do użytku szkolnego

Kryteria (wymagania) decydujące o wyborze programu nauczania

Należy bardzo rozważnie ustalić kryteria (oraz ich wagę) decydujące o wyborze programu nauczania i ich znaczenie w szkole/placówce, dla której ma być wykorzystywany. Co należy uwzględniać przy wyborze programu nauczania dla zawodu?

  1. Prawa autorskie
    • czy przysługują nam wyłączne i nieograniczone prawa autorskie,
    • czy wybierając program nauczania, nie naruszamy praw autorskich osób trzecich ani przepisów o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej.
  2. Strukturę programu:
    • modułowy
    • przedmiotowy
    • blokowy (wydzielający bloki poszczególnych kwalifikacji, specjalizacji)
    • hybrydowy czyli mieszany (różny dla poszczególnych kwalifikacji, specjalizacji), nowy, który zyskuje coraz więcej zwolenników. Umożliwia podzielenie na bloki: kwalifikacje, efekty wspólne dla wszystkich zawodów i wspólne w ramach obszaru kształcenia. Poszczególne bloki mogą zaś przyjąć strukturę modułową lub przedmiotową. Dobrze wpisujący się w idee kształcenia ustawicznego zgodnie z podstawami programowymi kształcenia w zawodach.
  3. Możliwość wykorzystania programów do prowadzenia kwalifikacyjnych kursów zawodowych, kształcenia na turnusach (kursach) dla oddziałów wielozawodowych.
  4. Cechy programu nauczania dla zawodu (kwalifikacji):
    • obejmuje całość podstawy programowej kształcenia w zawodzie (zawodach – zakresie zawodu),
    • występuje spójność treści edukacyjnych z celami kształcenia i wychowania,
    • jest zgodny z aktualnym stanem nauki i technologii,
    • daje możliwość przygotowania uczniów do potwierdzenia zdobytych kwalifikacji w zawodzie (realizacji standardów wymagań egzaminacyjnych do 31 sierpnia 2012 r. dla szkół).
  5. Dostępność do obudowy dydaktycznej:
    • podręczniki,
    • pakiety edukacyjne,
    • pakiety multimedialne,
    • programy komputerowe,
    • inna literatura zawodowa.
  6. Możliwości szkoły:
    • posiadana (i możliwości pozyskania) kadra nauczycieli i specjalistów oraz jej kwalifikacje,
    • posiadana baza techniczna i dydaktyczna oraz możliwości jej rozbudowy/przebudowy
    • dostępność do zewnętrznej bazy technodydaktycznej,
    • sojusznicy.
  7. Inne kwestie wynikające ze specyfiki szkoły/placówki.

Oczywiste jest, że wybrany program nauczania musi spełniać wszystkie warunki formalne wynikające z zapisów rozporządzenia MEN z dnia 8 czerwca 2009 r. w sprawie dopuszczania do użytku w szkole programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników 3.

Do procesu wyboru można wykorzystać kolejne kryteria wpływające na decyzję o wyborze programu nauczania dla zawodu. Mogą być one wykorzystane jako lista kontrolna.

Tabela 2. Kryteria wyboru programu nauczania – lista kontrolna 4

Nie jest to pełen katalog kryteriów wyboru programów nauczania dla zawodu. Powinien on być elastycznie modyfikowany, należy go uzupełniać o elementy, które pozwolą dokonać jak najbardziej trafnego wyboru programu dostosowanego do potrzeb uczniów i możliwości szkoły.

Specyfika wyboru programu nauczania dla pracowników młodocianych oddziałów wielozawodowych

Przy podejmowaniu decyzji o wyborze (modernizacji czy napisaniu autorskiego) programu nauczania dla zawodu dla pracowników młodocianych należy zwrócić szczególną uwagę na specyfikę organizacji kształcenia zawodowego. W kształceniu formalnym uczeń-pracownik młodociany może będzie odbywał zajęcia praktyczne u pracodawcy a naukę teoretycznych przedmiotów zawodowych na kursach/turnusach w Ośrodkach Dokształcania i Doskonalenia Zawodowego.

W przypadku wprowadzenia autorskiego programu nauczania szkoła będzie zmuszona znaleźć ośrodek dokształcenia teoretycznego przedmiotów zawodowych (ODiDZ), który będzie chciał realizować ten program w całym cyklu kształcenia i zagwarantuje realizację podstawy programowej. Zadanie to może okazać się trudne bądź w niektórych szczególnych przypadkach niewykonalne. Zatem przy wyborze programu nauczania należy rozważyć ten aspekt przed podjęciem ostatecznej decyzji. Proces wyboru okaże się jeszcze bardziej skomplikowany po wprowadzeniu nowych podstaw programowych kształcenia w zwodach, gdzie w ramach jednego zawodu będą występowały kwalifikacje.

PROPONOWANE ROZWIĄZANIE:

Utrzymywać stałą współpracę pomiędzy placówką prowadzącą kształcenie turnusowe pracowników młodocianych (ODiDZ), szkołami i pracodawcami zatrudniającymi pracowników młodocianych.

Dokonać wyboru wspólnego (dla pracodawców, szkół korzystających z usług ODiDZ) programu nauczania w ODiDZ dla danego cyklu kształcenia w zawodzie.

Stworzyć wspólny zespół autorów składający się z przedstawicieli pracodawców zatrudniających pracowników młodocianych, nauczycieli placówki prowadzającej kształcenie kursowe pracowników młodocianych ODiDZ oraz nauczycieli szkół prowadzących w oddziałach wielozawodowych, który to zmodernizuje istniejący lub skonstruuje nowy autorski program nauczania.

Włączać w proces uzgodnień ośrodki (wojewódzkie/międzywojewódzkie) koordynujące dokształcanie teoretycznego młodocianych powołane zgodnie z rozporządzeniem MEN… 5

Korzystać z doświadczeń i pomocy już działającego Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Ośrodków Dokształcania i Doskonalenia Zawodowego 6.

Wybór programu nauczania dla nowych podstaw programowych kształcenia w zawodach

Zgodnie ze zmianą ustawy o systemie oświaty, kształcenie według dotychczasowych podstaw programowych kształcenia w zawodzie będzie odbywać się po raz ostatni dla uczniów i słuchaczy przyjętych w roku szkolnym 2011/12 do zasadniczej szkoły zawodowej, technikum, szkoły policealnej, a w przypadku technikum uzupełniającego dla dorosłych jeszcze w roku 2012/13. Po tych terminach uczniowie/słuchacze rozpoczynający naukę w technikach i zasadniczych szkołach zawodowych i szkołach policealnych (w cyklach kształcenia) oraz uczestnicy kwalifikacyjnych kursów zawodowych będą realizowali programy nauczania opracowane zgodnie z podstawą programową kształcenia w zawodach (projekt rozporządzenia jest na etapie konsultacji – przyp. B.K.).

Obecnie „tworzenie” podstaw programowych kształcenia w zawodach jest na końcowym etapie. W związku z tym na programy nauczania do kształcenia w zawodzie zgodne z tymi podstawami musimy jeszcze trochę poczekać. W ramach realizowanego w KOWEZiU projektu „Doskonalenie podstaw programowych kluczem do modernizacji kształcenia zawodowego” planowane jest opracowanie (skonstruowanie) programów nauczania dla zawodów w oparciu o nowe podstawy programowe. Te przykładowe programy będzie można wykorzystać bez zmian lub po zmodernizowaniu po dopuszczeniu przez dyrektora szkoły. Można też będzie je dostosować do prowadzenia kwalifikacyjnych kursów zawodowych.

NALEŻY PAMIĘTAĆ, ŻE:

Program nauczania który wdraża – realizuje nauczyciel
jest dla niego tylko narzędziem planowania.
Jego ostatecznym beneficjentem jest jednak uczeń.

W początkowym okresie (bezpośrednio po opublikowaniu podstaw programowych kształcenia w zawodach – przyp. B.K.) nauczyciel będzie miał bardzo niewielki wybór, praktycznie ograniczony pomiędzy programem przykładowym powstałym w wymienionym projekcie lub programem samodzielnie konstruowanym. Prawdopodobnie w części rzadko nauczanych zawodów będzie też konieczność samodzielnego konstruowania programów autorskich.

Dopiero po pewnym czasie obowiązywania nowej podstawy będzie można wybierać programy spośród przykładowych powstałych w projektach systemowych i autorskich tworzonych przez nauczycieli.

Można też mieć nadzieję, że w proces ten włączą się inne podmioty np. wydawnictwa czy pracodawcy. Dobrym rozwiązaniem pobudzającym konstruowanie programów autorskich mogłoby być ogłoszenie konkursów dla autorów na konstruowanie programów, jak ma to miejsce w przypadku programów nauczania do PP kształcenia ogólnego w ramach projektów ze środków unijnych.

mgr inż. Bogdan Kruszakin
nauczyciel konsultant
Wydział Doskonalenia Zawodowego Nauczycieli
e-mail: b.kruszakin@koweziu.edu.pl

______________________________

1 Rozporządzenie MENiS z dnia 9 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków prowadzenia działalności innowacyjnej i eksperymentalnej przez publiczne szkoły i placówki. (Dz. U. z 2002 r. Nr 56, poz. 506)
2 Rozporządzenie MEN z dnia 8 czerwca 2009 r. w sprawie dopuszczania do użytku w szkole programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników. (Dz. U. z dnia 10 czerwca 2009 r. Nr 89, poz. 730)
3 Rozporządzenie MEN z dnia 8 czerwca 2009 r. w sprawie dopuszczania do użytku w szkole programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników. (Dz. U. z dnia 10 czerwca 2009 r. Nr 89, poz. 730)
4 Kryteria zostały zweryfikowane przez uczestników kursu „Wybór modernizacja i dopuszczanie programu nauczania dla zawodu” (zorganizowanego w 2011 r. przez KOWEZiU)
5 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia15 czerwca 2009 r. w sprawie publicznych placówek kształcenia ustawicznego, publicznych placówek kształcenia praktycznego oraz publicznych ośrodków dokształcania i doskonalenia zawodowego Dz. U. z 2009 r, Nr 99, poz. 828 (§ 23.1.)
6 Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Ośrodków Dokształcania i Doskonalenia Zawodowego (46-200 Kluczbork, ul. Konopnickiej 11)

Dodaj komentarz